Ochrona konserwatorska zabytków – mikrobiologiczne bezpieczeństwo dziedzictwa
Utrzymanie obiektów historycznych w należytym stanie wymaga połączenia wiedzy z zakresu konserwacji zabytków, chemii materiałowej oraz biologii. W RDLS skupiamy się na naukowym fundamencie działań, jakimi jest ochrona konserwatorska. Nasze podejście opiera się na precyzyjnej identyfikacji zagrożeń biologicznych, które są najczęstszą przyczyną nieodwracalnej degradacji materii zabytkowej. Prawidłowo zaplanowana ochrona zabytków pozwala na zachowanie autentyczności materii zabytkowej w niezmienionym stanie przy jednoczesnym wyeliminowaniu niszczących mikroorganizmów.
Dlaczego ochrona konserwatorska wymaga badań laboratoryjnych?
Wizualna ocena stanu zachowania obiektu to jedynie wstęp do właściwej diagnozy. Aby ochrona konserwatorska zabytków była skuteczna, konieczne jest rozpoznanie, czy na powierzchni materiału rozwijają się bakterie, grzyby pleśniowe czy glony. Każda grupa organizmów wymaga innego podejścia i doboru specyficznych metod zwalczania. Często zdarza się, że ekspertyza mykologiczna ujawnia obecność struktur grzybni, które nie są widoczne gołym okiem, a które mogą w krótkim czasie doprowadzić do całkowitej degradacji elementów drewnianych.
Nasze wsparcie w tym obszarze obejmuje:
- ilościowe i jakościowe analizy mikrobiologiczne powierzchni zabytkowych,
- przeglądy mikrobiologiczne i entomologiczne pomieszczeń i kolekcji,
- badania skuteczności preparatów biobójczych na konkretnych podłożach,
- monitoring parametrów mikroklimatycznych wewnątrz obiektów,
- analizy stężenia substancji szkodliwych dla obiektów zabytkowych jak tlenki siarki i azotu, formaldehyd, ozon, kwas octowy, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i in. z wykorzystaniem analizatora FTIR umożliwiającego pomiary niskich stężeń w czasie rzeczywistym,
- opracowywanie programów dezynfekcji i odgrzybiania oraz procedur przy relokacji dużych zasobów archiwalnych czy kolekcji.
Jakie czynniki biologiczne zagrażają obiektom dziedzictwa kultury i zabytkom w muzeach i archiwach?
Zbiory zgromadzone w instytucjach kultury są szczególnie podatne na osadzanie się zarodników i form przetrwanych mikroorganizmów w drodze sedymentacji z powietrza. W efekcie każdy wzrost aktywności wody w powietrzu i w materiale prowadzi do aktywacji mikroorganizmów zgromadzonych na powierzchniach obiektów. Dlatego ochrona zabytków koncentruje się na stabilizacji warunków środowiskowych. W przypadku wzrostu aktywności wody w materiale zabytkowym zarodniki grzybów rozpoczynają wzrost na papierze, skórze czy tekstyliach, inicjując ich rozkład, przebarwienia czy trwałe zmiany wytrzymałościowe. Systematyczna ochrona konserwatorska polega na ciągłym nadzorze nad czystością mikrobiologiczną powietrza i powierzchni, co zapobiega powstawaniu ognisk korozji biologicznej.
Precyzyjne określenie mikroorganizmów w danym pomieszczeniu i danym rodzaju materiału zabytkowego pozwala na dobór metod zaradczych, prewencyjnych, jak i w przypadku stwierdzonej aktywności mikrobiologicznej dobór środków i metod dezynfekcji jak najmniej ingerujących w oryginalne, delikatne zabytkowe materiały.
Dlaczego profilaktyka konserwatorska jest tak ważna w ochronie konserwatorskiej zabytków?
Zapobieganie zniszczeniom jest zawsze bardziej opłacalne i bezpieczniejsze dla obiektu niż późniejsze, bardziej inwazyjne działania: dezynfekcja, konserwacja, renowacja czy naprawa. Profilaktyka konserwatorska zabytków polega na regularnym wykonywaniu analiz mikrobiologicznych powierzchni obiektów i powietrza, które pozwalają wykryć obecność mikroorganizmów w fazie utajonej. Dzięki temu ochrona zabytków staje się procesem przewidywalnym. Pozwala to na zaplanowanie dezynfekcji przy włączaniu do kolekcji np. darowizn przechowywanych w niewłaściwych warunkach. Również regularne przeglądy entomologiczne pozwalają na wykrycie niechcianych intruzów w magazynach, na ekspozycji czy po powrocie eksponatu z wypożyczenia.
Szczegółowe i cykliczne analizy w pomieszczeniach i przeglądy kolekcji pozwalają uniknąć działań konserwatorskich, które często wiążą się z ogromnymi kosztami i koniecznością wyłączenia obiektu z użytkowania lub ekspozycji.
Skuteczna profilaktyka konserwatorska w praktyce RDLS
Realizujemy zadania, w których naukowa precyzja spotyka się z szacunkiem do historii i sztuki. Każda zlecona nam ekspertyza, jak przegląd mikrobiologiczny i entomologiczny kolekcji czy zasobu archiwalnego, ocena jakości powietrza w pomieszczeniach magazynowych, ekspozycyjnych czy pracowniach konserwatorskich i archiwalnych, kończy się przygotowaniem szczegółowej dokumentacji, która stanowi wytyczne dla osób bezpośrednio zajmujących się opieką nad zbiorami. Wiemy, że właściwa profilaktyka konserwatorska zabytków to nie tylko usunięcie problemu, ale przede wszystkim zabezpieczenie obiektu przed jego powrotem. Stosujemy metody badawcze, które są nieinwazyjne, co ma kluczowe znaczenie w przypadku najcenniejszych elementów dziedzictwa kulturowego.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Przed badaniem pudła zbiorcze i powierzchnie zewnętrzne teczek należy mechanicznie oczyścić – np. odkurzyć, oczyścić lub przetrzeć mikrofibrą lub czyściwem celulozowym. Próbki do badań należy pobierać w środkach ochrony osobistej. Należy zebrać materiał do badań z powierzchni najlepiej ze śladami po zalaniu, przebarwieniami itp. Materiał pobieramy wacikiem wymazówki z 2 kart ze środka, a następnie z okładki oryginalnej. Najlepiej każdorazowo z całej powierzchni karty Wymazówki należy podpisać kolejnymi numerami 1, 2, 3 itd., a wszystkie szczegóły, opisy/sygnatury dokumentacji najlepiej dołączyć w formie elektronicznej lub w formie listy dołączonej do pisma przewodniego/zlecenia. Zdarzają nam się problemy z odczytaniem odręcznych napisów na wymazówkach, stąd prośba o podanie sygnatur w odrębnym piśmie lub mailowo. 1. Przy odsyłaniu pobranego materiału poprosimy o dołączenie zlecenia z danymi płatnika i danymi instytucji zlecającej badanie (jeśli są różne) oraz adres e-mail i numer telefonu osoby do kontaktu. 2. Dane do wysyłki to adres firmy. Próbki można przesłać kurierem lub listem w kopercie bąbelkowej lub pudełku.
W przypadku dzieł sztuki i obiektów zabytkowych materiałów jest dużo więcej niż w przypadku dokumentacji archiwalnej. Dlatego zalecamy, aby to mikrobiolog we współpracy z konserwatorem dobrał metodę poboru próbek dostosowaną do stanu zachowania badanej powierzchni. Jeżeli mamy pewność, że pobranie próbek będzie dla obiektu bezpieczne tzn. nieniszczące, to również można pobrać próbkę metodą suchego wymazu i przesłać do laboratorium RDLS. Próbkę należy pobrać z powierzchni o znanym wymiarze np. 5x5cm czy 10x10cm. Jeżeli jednak badana zmiana na obiekcie lub jego kształt uniemożliwiają taki „mierzalny” pobór próbki, wtedy najlepszym rozwiązaniem jest pobranie próbki z takiej powierzchni, z jakiej istnieje możliwość, i orientacyjne opisanie badanego miejsca lub udostępnienie dokumentacji fotograficznej. Badania obiektów zabytkowych „na odległość” są możliwe pod warunkiem, że wszystkie czynności są wykonywane w sposób sterylny i dotyczą niewielkiej ilości obiektów. W przypadku dużej liczby próbek wymagany jest przyjazd mikrobiologa z doświadczeniem w wykonywaniu takich badań. Próbki do badań należy pobierać w środkach ochrony osobistej. Należy zebrać materiał do badań z powierzchni najlepiej ze śladami po zalaniu, przebarwieniami itp. Materiał należy pobrać wacikiem wymazówki z powierzchni 5×5 lub 10x10cm. Wymazówki należy podpisać kolejnymi numerami 1, 2, 3 itd., a wszystkie szczegóły, opisy/nr. inw. najlepiej dołączyć w formie elektronicznej lub w formie listy dołączonej do pisma przewodniego/zlecenia. Zdarzają nam się problemy z odczytaniem odręcznych napisów na wymazówkach, stąd prośba o podanie sygnatur w odrębnym piśmie lub mailowo. 1. Przy odsyłaniu pobranego materiału poprosimy o dołączenie zlecenia z danymi płatnika i danymi instytucji zlecającej badanie (jeśli są różne) oraz adres e-mail i numer telefonu osoby do kontaktu. 2. Dane do wysyłki to adres firmy. Próbki można przesłać kurierem lub listem w kopercie bąbelkowej lub pudełku.
Jeżeli badania prowadzone są na obecność grzybów pleśniowych, wystarczy metoda wymazu. W celu pobrania próbek z powierzchni materiałów archiwalnych, zabytków czy dzieł sztuki należy zakupić wymazówki suche, sterylne w probówce transportowej z korkiem, bez podłoża.
Pobranie próbek powietrza wymaga przyjazdu naszego specjalisty z wolumetrycznym, certyfikowanym próbnikiem MAS-100 Eco. Nie ma możliwości pobrania próbek powietrza wymazówkami.
Tak, w ramach naszych działań analizujemy m.in. powłoki malarskie, tynki, tapety, zaprawy, kamień i drewno. Ochrona konserwatorska zabytków wymaga sprawdzenia, czy drobnoustroje nie spenetrowały porowatych struktur materiału. Identyfikacja gatunkowa pozwala nam określić, czy mamy do czynienia z mikroorganizmami posiadającymi silne właściwości deterioracyjne, co jest kluczowe dla zachowania statyki i trwałości dekoracji architektonicznych.
W przypadku zbiorów na podłożu papierowym jak zbiory archiwalne i biblioteczne, w tym starodruki i rękopisy, priorytetem jest badanie czystości mikrobiologicznej powietrza oraz powierzchni regałów, opakowań zbiorczych, teczek, okładek i obwolut oraz kart najczęściej dotykanych. Ochrona zabytków wykonanych z papieru skupia się na wykrywaniu grzybów celulolitycznych, które rozkładają włókna celulozy. Dzięki cyklicznym analizom możemy wskazać moment, w którym należy przeprowadzić fumigację lub interwencyjne czyszczenie zbiorów. Na każdym etapie współpracujemy z konserwatorami i osobami odpowiedzialnymi za dany zasób, dzięki czemu możemy prześledzić historię danej kolekcji czy zasobu i wskazać najlepsze, dedykowane rozwiązania.
Charakterystyczny zapach stęchlizny w starych budynkach to zazwyczaj efekt obecności lotnych związków organicznych (MVOC) produkowanych przez grzyby i bakterie oraz powstających w wyniku rozkładu materiałów naturalnego pochodzenia. Profesjonalna profilaktyka konserwatorska zaczyna się od znalezienia źródła tych emisji. Poprzez badania składu chemicznego powietrza w połączeniu z badaniami mikrobiologicznymi lokalizujemy siedliska drobnoustrojów, co pozwala skutecznie wyeliminować odór i poprawić bezpieczeństwo zdrowotne osób przebywających w zabytkowych wnętrzach.
